Karasioğullari Beyliği (1303-1345)
Karasio ullari, Osmanlilar'in ilk ilhak ettikleri Türkmen Beyli i'dir. Karasio ullari, Dânişmendo ullari hânedânindandir. Karasi Bey'in babasi Kalem şâh Bey, onunki Ya di Bey, onunki 1250 siralarinda ölen Nizâmeddin Suhrâb Bey, onunki Muzaffereddin Mahmud Bey, onunki Melik Ya ibasan, onunki Melik Gazi, onunki de Melik Dânişmend Gazi'dir. Dânişmendo ullari, devletlerini kaybettikten sonra, Bizans sinirinda uç beyi olmuşlardi. Karasi Bey'le babasi Kalem şâh Bey, bu suretle Kuzeybati Anadolu'da birçok yerleri Bizans'tan feşetmişler ve kesin şekilde Türkleştirmişlerdir. Karasi Bey, Balikesir ve Bergama fâtihidir. Balikesir, devletin merkezi olmuştur.

1303 siralarindan 1345'e kadar takriben 42 yil devam eden bu Türkmen prensli i, 1303-1308 arasinda Selçuklu uç beyi olmuş, 1308-1335 arasinda ilhanlilar'a, 1335-1345 arasinda da Osmano ullari'na yani Orhan Gazi'ye tabî bulunmuştur.

Önceleri Güney Marmara'ya erişemeyen Karasio ullari, zamanla kuzeye do ru ilerlemişler, Bizans'i tamamen Güney Marmara'dan atmişlardir. Bu suretle bugünkü Balikesir vilâyetine, Çanakkale vilâyetinin Asya topraklarina (Bozcaada hariç), Bergama, Dikili, Soma kazalarina hâkim olmuşlardir. Bu topraklar, 24.000 km2 eder.

Karasi Bey'den sonra torunu Demir Han Bey, hükümdar olmuştur. ikisinin arasinda, Karasi Bey'in o lu ve Demir Han Bey'in babasi olmasi lâzim gelen Aclân Bey vardir. 1335'te Osmanli nüfuzuna giren Demir Han Bey, 1345'te bütün beyli in Osmanlilar'a katilmasi üzerine Bursa'ya gelmiş, 1347'de orada ölmüştür. O lu Cüce Han Bey'le beraber Bursa'da Deveciler'de gömülüdür.

Karasi Bey'in di er o ullari Yahşi Han Bey'le 1325 siralarinda Orhan Gazi'nin hizmetine girip 1345'te Karasio ullari tarafindan öldürülen Dursun Bey'dir.Yahşi Han Bey, babasinin ölümü üzerine Bergama beyi olmuştur. 1344'e kadar takriben 19 yil Bergama'da kalmiştir. 1341 ve 1342'de iki kere Çanakkale Bo azi'ni geçip Gelibolu yarimadasina çikmişsa da, başari kazanamamiştir. Mamafih, bu seferler, Osmano lu Süleyman Paşa'ya yol göstermiştir. Esasen bu bölgeleri çok iyi taniyan Karasi kumandanlari, veliaht şehzâde Süleyman Paşa'nin hizmetine girmişlerdir.

Yahşi Bey'in o lu oldu u sanilan Süleyman Bey de 1343'te Karasio ullari'nin 3. Gelibolu seferini yapmiştir. 1345'te Osmanlilar'in Çanakkale beyi olan Süleyman Bey, 1361'e do ru yani Orhan Bey'in son zamaninda ölmüştür. Bizans generali Vatatzes'in kizi ile evliydi. O lu Mustafa Bey, Mustafa Bey'in o ullan Kutlug Melik ve isa Beyler, Kutlug-Melik Bey'in o lu Mustafa Bey, isa Bey'in kizi da Hundî Hatun'dur.

Saruhanogulları Beyligi
Selçukluların uç beyli i olarak Saruhan Bey tarafından kurulmuştur. Manisa vilayeti ile Menemen, Kemalpaşa ve Foça dolaylarında hüküm sürdü 1410 yılında Osmanlılara katıldı ı bilinmektedir.Bu beyli in kurucusu Saruhan'ın Hârezmlilerin kumandanı iken Türkiye Selçuklularının hizmetine giren ve aynı adı taşıyan emîrin torunu ve Alpa ı'nın o lu olması kuvvetle muhtemeldir.

Saruhano ulları, 1300'den 1390 Nisanına kadar önce 90, 28 temmuz 1402'den 1410'a kadar sonra 8 ve toplam 98 yıl devam etmiştir. Başkentleri Manisa'dır. 1308'e kadar Selçuko ulları'nın uç beyi olup, 1335'e kadar ılhanlılar'a tabî bulunmuşlar, sonra müstakil olmuşlardır. Ankara muharebesinden sonra da 8 yıl, Osmanlılar'a tabî olarak yaşamışlardır. Osmanlılar, "Saruhan Tahtı" denen Manisa Sancakbeyli ine, ekseriya velîahd şehzâdeleri yollamışlardır. Beylik, Soma ve Alaşehir dışında, hemen hemen bugünkü bütün Manisa vilâyeti ile Menemen, Kemalpaşa ve Foça'yı kaplıyordu. Yani Gediz vadisine hâkim olup, Gediz'le beraber dar bir topraktan Ege'ye çıkıyordu. Kuzeyinde Karasıo ulları, güneyinde Aydıno ulları vardı. Do usundaki Germiyano ulları, ilk zamanlarda Saruhanlılar'ın metbuu idiler. Esasen Saruhan beylerinin ataları, evvelce Germiyano ulları hizmetinde bulunuyorlardı.

Saruhan, önceleri Germiyano ullarına ba lı bir uç beyi idi. 1313'de Manisa'yı feşetti, daha sonra hudutlarını genişletti. Ayrıca bir donanma meydana getirerek çevreye akınlara başladı. Saruhan'a ba lı kuvvetlerin baskısıyla Foça'da yaşayan Rûmlar ve Lâtinler her yıl 15.000 gümüş dirhem vergi vermekteydiler. Saruhan Bey sahip oldu u donanma ile Ege Denizi'ndeki adalar ve Balkanlara seferler yaptı. Osmanlılara karşı Bizans ve Aydıno ulları ile birleşerek Gelibolu'ya hücum ettiler. Daha sonra Bizans'taki taht mücadelesine karıştılar. Bu sebeple Saruhan'ın o lu Süleymân Bey, Aydıno ullarından Umur Bey ile birleşerek Rumeli'ye geçmiş ve Küçükçekmece civarında ölmüştü (1345).

Saruhan Bey'in yerine o lu Fahreddîn ılyâs Bey geçti. Osmanlıların kuvvetlenmesi ve Rumeli'de fetihler yapması, Saruhanlılara gaza yollarını kapatmıştı. ıshak Bey zamanında Saruhanlıların Osmanlılar ile münasebetleri dostane idi. Kosova savaşına yardımcı kuvvet de gönderilmişti. Yıldırım Bayezid tahta geçti i zaman Karamano ullarının Osmanlılara aleyhine meydana getirdi i ittifaka Saruhano ulları da katılmıştı. Osmanlılar 1390 yılında Manisa'yı almışlar ve bu şehir ile Karası'yı birleştirerek bey sanca ı yapmışlardı. Ankara Savaşı'na (1402) Osmanlılar ile beraber katılan Saruhan askerleri, sonradan Timur'un yanında olan eski beyleri Orhan'ın yanına geçtiler. Savaşı kazanan Timur, Saruhan Beyli i'ni Orhan'a verdi.

Bu suretle tekrar canlanan Saruhano ulları uzun süre yaşayamadı. Osmanlıların fetret devrinde Çelebi Mehmed aleyhine bir ittifaka girdiler. Çelebi Mehmed onları ma lûp ederek, süratle Manisa üzerine yürüdü ve beyli in sonuncu emîri Hızır şâh'ı yakalatarak öldürttü (1410). Böylece Saruhano uları toprakları Osmanlıların hâkimiyetine geçmiş oldu. Saruhao ulları hüküm sürdükleri topraklar üzerinde bir çok imar faaliyetlerinde bulundular. Bu aile içinde en çok ıshak Bey imar faaliyetleri ile göze çarpıyor. Manisa Ulu Câmii ve ılyas Bey Mescidi ona aittir.

Yine, Manisa'daki Revak Sultan türbesi ve Nif (Kemal Paşa)'deki Emet Câmii de Saruhanlı eserleridir. Saruhano ullarının sahip oldukları donanmalar sebebiyle iktisadî durumları gelişmiş ve batılı devletle, bilhassa Cenevizlilerle ticarî münâsebetlerde bulunmuşlardı.

Eretna Beyliği (1327-1380)
Eratnao ulları, ılhanlıların Anadolu'da en mühim vârisi olmuştur. Devlet, 1327-1380 arasında 53 yıl sürdü. 1327-1335 arasındaki sekiz yılda Eretna Bey, ılhanlılar'ın Anadolu umumî valisi idi. 1335'te istiklâl kazandı. Fakat 1338-1343 arasında 5 yıl Memlûkler'e tabî olmaya mecbur bulundu. Bu tarihten sonra istiklâlini devam ettirdi. Önce Sivas olan başkent, sonra Kayseri'ye nakledildi. Bütün Anadolu Türk devletleri gibi Sünnî/Hanefî mezhebinden olan Eretna devletinin kurucusu Eretna veya Ertana Bey (aslı Ertene'dir, fakat Uygur metinlerinde "Aratna" şekli de vardır), Türkmen olmayıp ılhanlı hizmetinde Uygur beylerindendir. Babası Cafer Bey de Kayseri'de ölmüştür. Eretnao ulları ile bu suretle Anadolu'ya bir miktar Uygur Türkü de girmiştir

Devlette babadan o ula 4 hükümdar gelip geçmiş, kendilerini ılhanlılar'ın meşru halefi sayan bu hükümdarlar "sultân" unvanını takınmışlar, fakat daha çok "Bey" diye anılmışlardır. Bunlar sırasıyla Eretna, Mehmed, Ali ve II. Mehmed Beyler'dir. Eretna Bey, kızkardeşini meşhur ılhanlı kumandanı Emîr Çoban'ın o lu Emîr Demirtaş'a vermiştir. Halası ile Karamano ulları'nın atası Nûre-Sûfî Bey ile evliydi. Erkek kardeşi Barak Bey'in o lu Mutahharten Bey, Yıldırım Bâyezid-Timur mücadelesinde Timur'un safında mühim rol oynamış, 1375 yıllarından 1404'e kadar takriben 29 yıl Erzincan beyi olmuştur. Mutahharten Bey, 1379 sıralarında Erzurum beyi de bulunmuştur. Erzincan 1401 Temmuzundan 28 Temmuz 1402'ye kadar l yıl Osmano ulları'na geçmiş, Mutahharten, Timur'a sı ınmıştır. Mutahharten Bey, ilk zamanlarda Bayburd beyi idi.

Bu beyli in kurucusu Eretna, Uygur Türkleri'nden olup Mo ollar'ın Anadolu valisi Timurtaş'ın maiyyetinde idi. Orta Anadolu'da XIV. yüzyıl ortalarına do ru kurulmuş olan bir beyliktirTimurtaş, Anadolu'yu istilâ ile yayılma hareketine girişmiş, fakat babası Emir Çoban'ın ılhanlı hükümdarı Ebû Said Bahadır (1317-1335) ile arasının açılması neticesinde Mısır'a kaçmış ve yerine Eretna'yı vekil bırakmıştı (1328 ).Timurtaş'ın yerine Büyük şeyh Hasan Celâyirî Anadolu valisi tayin edildi. Eretna memleket işlerini iyi bildi inden dolayı yine iş başında kaldı. Ebû Said Bahadır'ın evlât bırakmadan ölümü üzerine meydana çıkan karışıklıklardan faydalanarak Mo ol ülkesinde kendisine bir yer kapmak isteyen Büyük şeyh Hasan ıran'a gitmiş ve Eretna Anadolu'da onun vekili olarak kalmıştır. Daha sonra Irak'ta yerleşen Büyük şeyh Hasan'dan ümidini kesen Eretna, Memlûk Sultanı Melik Nâsır'a (1309-1340) müracaatla onun himayesine girmiştir (1338 ).

Azerbaycan'da durumu kuvvetlenen Timurtaş'ın o lu Küçük şeyh Hasan'ın itaat teklifini Eretna kabul etmedi. Küçük şeyh Hasan Anadolu'nun do usunu alarak beraberinde hükümdar ilân etti i Süleyman ile Eretna'nın üzerine yürüdü. ıki ordu Sivas ile Erzincan arasındaki Karanbük'de karşılaştılar. Bu savaşta Eretna galip gelmiş ve çok ganimet almıştır (1343).Eretna'nın bu savaştan sonra nüfuz ve şöhreti artmış, Alâeddîn ünvanı ile sultanlı ını ilân etmiştir (1344). O, aşa ı yukarı bütün Orta Anadolu'ya hâkim olmuştur. Devletin başkenti önce Sivas sonra Kayseri idi. Ülkesini gayet iyi ve âdilane surette idare etmiştir. Eretna 1352 yılında ölmüştür. Yerine onun emirlerinin aldı ı kararla küçük Gıyaseddîn Mehmed hükümdar ilân edildi. Büyük o lu Cafer muhalefete kalkıştıysa da yenilerek Mısır'a kaçtı.

Mehmed Bey genç oldu undan devlet idaresi vezir Ali şah'ın elindeydi. Çok geçmeden Ali şah isyan etti. Mehmed Memlûkler'in yardımı ile onu yendi, Ali şah savaşta öldü (1364). Ancak Amasya Emiri Hacı şadgeldi Paşa'nın tahriki ile harekete geçen beyler Mehmed Bey'i Kayseri'de öldürdüler. Yerine küçük yaştaki o lu Alâeddîn Ali hükümdar oldu (1365). Bu karışık durumdan faydalanan Karamano ulları Ni de ve Aksaray'ı ele geçirdiler. Memleketteki valiler ise kendi başlarına harekete başlamışlardı. Karamano ulları Kayseri'yi aldı ı zaman Ali Bey Sivas'a kaçtı.

Eretnao ulları devleti, en geniş şekliyle, Türkiye'nin şimdiki şu vilâyetlerini kaplıyordu: Ankara, Kırşehir, Nevşehir, Yozgat, Tokat, Çorum, Amasya, Ni de, Kayseri, Sivas, Erzincan, Erzurum, Tunceli, Samsun, Gümüşhane, Güney Giresun, Kuzey Malatya (asıl Giresun ve Malatya şehirleri dahil de il). Bu arazi, 214.000 km2 etmektedir. 1360'a do ru devlet, ancak 142.000 km2 bir yer işgal etmekteydi ve Ankara, Ni de, Kırşehir, Nevşehir, Samsun gibi birçok yerleri, Anadolu Beylikleri'ne kaptırmıştı.

Kadı Burhaneddin, şehri Karamano ulları'ndan geri almayı başardı. Ali Bey Kadı Burhaneddîn'i vezir ilân etmesine ra men devlet idaresinde başarılı olamadı
Ali Bey 1380 yılına kadar ismen hüküm sürdü ve bu tarihte Kazâbâd'da vebadan öldü. Yerine henüz 7 yaşındaki o lu Mehmed hükümdar oldu. şarkî Karahisar Valisi Kılıçarslan'ı ona naib yaptılar. Fakat bir müddet sonra Kadı Burhaneddîn, Kılıçarslan'ı öldürerek niyabeti ele aldı ve çok geçmeden de 1381'de Mehmed Bey'i tahttan uzaklaştırarak sultanlı ını ilân etti ve bu suretle Eretna devleti sona erdi.Eretna Beyli i'nden Sivas Güdük Minare, Kayseri Köşk Medrese, Kayseri Sırçalı Kümbet ve Ali Cafer Kümbeti, Ni de Sungur A a Câmii ve kümbeti gibi eserler zamanımıza kadar gelmiştir.

Ramazanoğulları Beyliği
Dulkadıro ulları gibi en son teşekkül eden ve eski Kilikya Ermeni krallı ının toprakları üzerinde yerleşen bir Türkmen beyli i de Ramazano ulları'dır. O uzlar'ın Yüre ir boyu beylerinden Ramazan Bey tarafından kurulan bu devlet, 1383'e kadar Elbistan'ı, sonra orasını Dulkadırlılar'a bırakarak Adana'yı merkez ittihaz eylemiştir. 1352'den 1608'e kadar 256 yıl devam etmekle beraber, son 92 yılda hanedan, Osmanlı valileri şekline geçmiştir. Bununla beraber, Anadolu Türkmen hanedanlarının en devamlılarından biri olmuştur. 1516'ya kadar sıkı şekilde Memlûklar'a tabî iken, bu tarihte Osmanlılar'a tabî olmuş, hattâ Osmanlılar'ın alelade bir sancak beyi durumuna düşmüştür. Bu hanedandan da mühim Osmanlı devlet adamları yetişmiştir.

Türkmen Beyli i tevcih edilen Ramazan'ın o lu I. ıbrâhîm Bey, Memlûklular ile yapılan mücadelede Dulkadıro ulları ile Karamano ullarına yardım etmişti. Karamano ulları ile ittifak yaptı ı ileri sürülerek üzerine kuvvet gönderilmiş ve öldürülmüştür. Yerine geçen şihâbeddîn Ahmed bazen Memlûklulara itaat ederek onlara yardımda bulunmuş, bazen da muhalefete geçmiştir.

1415'de, yedi aylık bir kuşatmadan sonra Tarsus'u Karamano ullarının elinden aldı. Ayrıca Sis ve Ayas şehirlerine de hâkim olmuştu. Onun ölümünden sonra o ulları arasında taht mücadeleleri başladı. Bunlardan II. ıbrâhîm, beyli in idaresine hâkim olmayı başardı. Karamano ulları ile birleşerek Memlûkluların eline geçmiş bulunan Tarsus'u kuşattılar. Bu hareket üzerine Memlûk Sultanı tarafından azledilerek yerine kardeşi ızzeddîn Hamza Bey tayîn edildi (1418 ).Daha sonra Ramazano ulları beyli i Mehmed Bey'e verildi. Mehmed Bey'in zamanından itibaren Ramazano ulları beyli i eski önemini kaybetmiştir.

Ramazano ullarından Mahmûd Bey, I. Selim ile Mısır seferine iştirak etmiş ve Ridaniye savaşında ölmüştür (1517). Bu tarihlerde Ramazano ullarının artık Osmanlıların himayesine girdi i anlaşılıyor. Mahmûd Bey'in ölümünden sonra Ramazano ulları Beyli i Pîrî Bey'e tevcih edildi (1517-1568 ). O idaresi altındaki topraklarda çıkan isyanları süratle bastırmış, bir ara yurdunu bırakarak komşu eyaletlerde beylerbeylik yapmıştı. Daha sonra Kanunî Sultan Süleymân tarafından beyli e iadesi ricasının kabûl edilmesi üzerine beyli in başına dönmüştü. Son emîr Pîr Mansûr'un beylikten çekilmesi ile Adana do rudan do ruya bir Osmanlı vilayeti haline geldi (1608 ).

Başlıca Ramazano ulları Beyleri

Ramazan Bey'in yerine sırasıyla iki o lu Sârimeddin ıbrahim Bey ile şihâbeddin Ahmed Bey geçmiştir. Di er o lu Kara Mehmed Bey, 1383'te ölmüştür. ıbrahim Bey, Adana'yı almış, merkez yapmış ve aynı yıl ölmüştür. 2 o ul bırakmıştır. Ahmed Bey, 1410'da Kahire'yi ziyaret etmiştir. Yerine sırasıyla o ulları Sârimeddin II. ıbrahim, ızzeddin Hamza ve I. Mehmed Beyler geçmiştir (Mehmed Bey'in, Ahmed Bey'in o lu oldu u kat'î de ildir). Di er bir o lunun da Ali Bey oldu u sanılmaktadır. Kızı, Memlûk sultanı Ferec'in başhatunu idi. II. ıbrahim, Karamano lu Mehmed Bey'in damadı idi. 1415-1417'de Tarsus beyi olmuş, 1418-1426'da yalnız Adana şehrini elinde bulundurmuş, asıl beylik kardeşi Hamza Bey'e geçmiştir. 15 aralık 1427'de Kahire'de öldürülmüştür. Kardeşi Hamza Bey de, I. ve II. ibrahim Beyler gibi öldürülerek ölmüştür.

I. Mehmed Bey'in yerine o lu oldu u sanılan Eylük Bey, onun öldürülmesinden sonra onun o lu oldu u sanılan Dündar Bey geçmişlerdir. Mehmed Bey'in di er o lu ıbrahim Bey'in o lu Ömer Bey, Dündar Bey'e halef olmuştur. 1485'te Osmanlılar'a esir düşen Ömer Bey, istanbul'da ölmüştür. Yerine 1480'de Halep'te öldürülen kardeşi Dâvûd Bey'in o ulları Garseddin Halil ve Mahmud Beyler geçmişlerdir. Mahmud Bey, 1514-1516 arasında ıstanbul'da yaşamıştır. Yerine geçen Ömer Bey'in o lu Selim Bey'den sonra, Osmanlı sancakbeyi olarak tekrar Adana'ya yollanmıştır. 22 ocak 1517'de Ridâniye meydan muharebesinde, Kahire'de, Osmanlı saflarında Memlûklar'a karşı vuruşurken şehit olmuştur. Hanedan, kardeşi Halil Bey'den yürümüş ve artık Osmanlı sancakbeyleri olarak hüküm sürmüştür.

Ramazano ulların Beyli i'nden bilhassa Halîl ve o lu Pîrî Beyler Adana'da câmi, medrese, han ve hamam olmak üzere birçok mimârî eserler meydana getirmişlerdir. Bu eserlerden Akça Mescit, bir külliye halinde yapılmış olan Ulu Câmii ve Ya Câmii (Eski Câmii) önemlidir. Çukurova'nın hac yolu ve aynı zamanda mühim bir ticaret yolu üzerinde bulunması, Ramazano ulları idaresindeki bu bölgenin iktisâdî bakımdan gelişmesini sa lamıştır.

Eşrefoğulları Beyliği
Eşrefo ulları, 13. yüzyılın ikinci yarısında Beyşehir ve Seydişehir taraflarında kurulmuş bir Türk Beyli i'dir. Beyli in kurucusu Seyfeddîn Süleyman b. Eşref, Türkiye Selçuklularının uç beyi idi. Selçuklu sultanı III. Gıyâseddîn Keyhüsrev, ılhanlı sultanı tarafından öldürülmüş 1284 ve yerine II. Gıyâseddîn Mes'ûd geçmişti.

Öldürülen sultanın annesi, iki torunu için Eşrefo ullarından yardım isteyerek Konya'ya ça ırdı. Eşrefo lu'na saltanat nâibli i verildi. Bu şehzâdeler 13 Mayıs 1285'de tahta çıkarıldı. Fakat bir ay sonra Selçuklu ordusunun gelmesi üzerine Eşrefo ulları tekrar Beyşehir bölgesine çekildiler. Daha sonra Eşrefo ulları Sultan II. Gıyâseddîn Mes'ûd ile barışmış ve Konya'ya giderek itaat arz etmişlerdir. Bu arada beyli in merkezi ise Beyşehir olmuştu.

ılhanlı beylerbeyi Emîr Çoban'a itaat edenler arasında Eşrefo lu Mehmed Bey de vardı (1314). Mehmed Bey'den sonra emîr olan II. Süleymân-şâh zamanında ise, uclarda ba ımsızlıklarını koruma a çalışan beyliklere karşı Mo ol valisi Timurtaş harekete geçti. Timurtaş, Beyşehri zabt ve ya ma etmiş, II. Süleymân-şâh'ı Beyşehir gölüne attırmak suretiyle öldürtmüştür (1326). Bu suretle Eşrefo ulları Beyli i sona ermiştir.

Eşrefo ulları mimârî eserlerinden Seyfeddîn Bey'in Beyşehir'de yaptı ı câmii ve mihrabı çok güzel olup, Selçuklu mimârîsinin bir devamıdır.

Kadı Burhaneddin Ahmed Devleti

Eretnao ulları'nın veziri Kadı Burhâneddin Ahmed, onları devirip "sultan" unvanı ile Sivas'ta tahta geçmiştir. Türk tarihinin seçkin şahsiyetlerinden olan büyük âlim, şair ve devlet adamı Kadı Burhâneddin, Kayseri kadısı şemseddin Mehmed'in, o da Kadı Sirâceddin Süleyman'ın o ludur.
Burhâneddin'in büyükbabasının büyükbabasının babası olan Sevinço lu Resul o lu Mehmed, 1230'da Harzem'den Kastamonu'ya yerleşmişti. O uzlar'ın Salur boyundan idi. Arabça, Farsça, bilhassa büyük dîvânı ile Türkçe'de mühim bir şair olan Kadı Burhâneddin, daha çok O uz lehçesinin Azerî şivesini kullanmıştır, ilmî eserleri de vardır.
Dulkadıro lu Süli Bey'in kızı ile evliydi. Süli Bey'in hem damadı, hem kayınpederiydi. Kızkardeşinin o lu olan şeyh Müeyyed, Kayseri valisi iken 1396'da ölmüştür. Kızlarından Habîbe Selçuk Hatun, Dulkadıro lu Süli Bey'le evlenmiş ve 1447'de ölmüş, Mısır Hatun ise Dulkadıro lu Mehmed Bey'le evlenmiştir. Büyük o lu Mehmed Bey, 1391'de 11 yıllık velîahd iken ölmüştür. Annesi Dulkadır Prensesi olan küçük o lu Alâeddin Ali Zeynelâbidin Bey, 1398'e kadar 7 yıl velîahdlık etmiş, babasından sonra birkaç hafta hükümdar olmuş, önce Dulkadır, sonra Osmanlı hizmetine girmiş, 1445'e kadar yaşamıştır.
Eretna Devleti'nde iktidarı ele geçirmek için yapılan mücadelede Kadı Burhaneddin rakiplerini öldürerek nâib oldu. Bir müddet sonra da Sivas'da sultanlı ını ilân etti (1381). Kadı Burhâneddîn, hükümdarlık süresi içinde Amasya Emîrli i, Erzincan Emîrli i, Candaro ulları, Karamano ulları ve Tâceddîno ulları ile mücadele ederek bu beylikler üzerinde nüfuz tesisine muvaffak oldu.
Memlûk Sultanı Berkûk ile Kadı Burhâneddîn arasında dostluk ancak Timur tehlikesi sebebiyle kurulabildi. Kadı Burhaneddin Akkoyunlular ile önceleri kötü olan münasebetleri ise 1386'dan sonra düzelmişti. 1389'daki Kosova savaşına kadar Osmanlılar ile onun arasındaki dostane münasebetler devam etti. Bu tarihten sonra onun batıya yayılma siyaseti ve Osmanlı nüfuz sahasını tehdide başlaması, ayrıca Tâceddîno ulları ve Candaro ulları gibi beyliklerin tahrikleri ile iki devtet arasındaki dostlu un bozulmasına sebep olmuştu.
Neticede bu iki devlet arasında savaş kaçınılmaz oldu ve Kadı Burhaneddin öncü kuvvetleri Osmanlı öncülerini Çorumlu sahrasında a ır bir yenilgiye u rattı (1392).ıki taraf arasındaki mücadele, Timur tehlikesi ortaya çıkınca yerini tekrar dostane münasebetlere bıraktı. Kadı Burhaneddin daha sonra Akkoyunlular ile arası açıldı. Akkoyunlulardın Karayülük Osman Bey Sivas yakınındaki savaşta, Kadı Burhaneddin ele geçirmiş ve öldürmüştü (1398 ).
Sivas halkı Kadı Burhaneddin'in on dört yaşında bulunan o lu Alaeddîn Ali'yi hükümdar ilân etti. Bu sırada Timur'un Anadolu'yu istilâ tehlikesi başgösterdi. Bu tehlike karşısında devleti idare edecek kuvvetli bir şahsiyet bulunmadı ından Sivas halkı şehri Yıldırım Bayezid'e teslim etti. Bu suretle Kadı Burhaneddin Ahmed Devleti sona eriyordu (1398 ).

Dulkadiroğullari Beyliği
Büyük Anadolu Beyliklerinden biri idi. Dulkadiro ulları, Mısır'daki Türkmen Memluk devletleri arasında güçlü ve uzun ömürlü bir beylik olarak görülmüştür. Kurucusu, Dulkadıro lu Zeyniddin Ahmed Karaca Bey'dir. Bazen Memlüklere, bazen Osmanlılara tabi olmuş, fakat en çok Osmanlılarla işbirli i yapmış ve Osmanlı sarayı ile akrabalık kurmuşlardır.

Elbistan başkent olmak üzere Maraş, Kayseri, Elazı , Ayıntap, Malatya, Adıyaman vilayetlerinde hüküm sürdü. 1522 yılında Osmanlı topraklarına katıldı.
Dulkadırlılar O uzların Bozok kolundandır. Onların ilk reisi Zeyneddîn Karaca Bey, Eratna Bey'in elinden Elbistan'ı zabtetmiş ve Memlûk saltanı Melik el-Nâsır Muhammed'den nâiblik menşuru alarak Dulkadırlı Beyli i'ni kurmuştu.

Karaca Bey, zaman zaman Memlûk sultanlarına itaat, bazan da onlardan ayrılarak Haleb şehrini tehdid ediyordu. Ayrıca Sis Ermeniler ile başarılı mücadelelerde bulunmuştu. Halep taraflarında da bir çok yer zapteden Karaca Bey bu başarılarına güvenerek "Melik üz-Zâhir" unvanı ile hüküdarlı ını ilân etti (1348 ). Ancak Memlûk Devleti'ne isyan eden Haleb valisi Bay-Bu a'yı sultana teslim etmemesi onun ortadan kaldırılmasına yol açtı. Karaca Bey'den sonra o lu Halil Bey ve Mehmet bey Memlûklular tarafından, Elbistân valili ine tayin edildi.

Timur'un Elbistân, Malatya ve Besni'yi alıp tahribi üzerine Mehmed Bey ona itaate mecbur oldu. Mehmed Bey Çelebi Mehmed Sultan ile iyi münasebetlerde bulundu. Buna mukabil Ramazano ulları ve Karamano ulları'na karşı daimî surette savaştı. Memlûklular bu hizmetine karşılık ona Kayseri şehrini verdiler.

Mehmed Bey, 1442den sonra yerine o lu Süleymân Bey geçmişti. Süleyman Bey Osmanlılar ve Memlûklulara kız vererek akrabalık tesis etti ve bu devletlerle olan dostlu unu sürdürerek Dulkadırlı Beyli i'nin varlı ını korudu. Daha sonra beyli e zaman zaman Osmanlı ve Memlûklu Devletleri'nin müdahale ederek kendi adaylarını Dulkadırlı beyi tayin ettirmişlerdir. Alâaddin Devle Bozkurt Bey (1479-1515) Osmanlıların deste ini sa layarak beyli in başına geçmişti.

Ancak o da Osmanlılara cephe alınca. dört o lu ile beraber öldürüldü. Yerine Ali bey tayin edildi. Ali Bey, Sultan I. Selim'in Mısır seferinde ve daha sonra şam valisi Canberdi Gazâlî isyanında Osmanlılara önemli hizmetlerde bulundu, fakat kıskanç Ferhat Paşa'nın onu sultana fitnelemesi üzerine öldürüldü.

Beyli in kurucusu Zeyneddin Karaca Ahmed Bey, Hasan Dulkadır Beyin o lu ve Halil Bey Türkmen'in torunudur. 11 Aralık 1353'te Kahire'de seksen üç yaşlarında öldürülmüştür. Orhan Gazi ile ça daştır. Yerine o ulları Garseddin Halil ve şaban Süli Beyler geçmiştir. Halil Bey, doksan altı yaşlarında öldürülmüştür. Süli Bey, Kadı Burhâneddin'in kızı Habîbe Selçuk Hatun'la evlenmiştir ki, bu Hatun 1447'de ölmüştür. Karaca Bey'in di er o ulları Sârimeddin ıbrahim, ısa, Osman, Dâvûd beylerdir, Dâvûd Bey'in o lu Tu ruk Bey'dir. ıbrahim Bey, 1416'da saltanata hak iddia etmiş ve Osmanlılar'a iltica eylemiştir. 1386'da Harput beyi olmuştur.

Süli Bey'in o lu Sadaka Bey, 30 Mayıs 1398'den 2 Eylül 1399'a kadar l sene, 3 ay, 3 gün saltanata hak iddia etmiştir. Süli Bey'in 3 kızı vardır: Büyük kızı, Râhato lu Alâeddin Ali Bey'le, di eri Kadı Burhâneddin'le, küçü ü de (Devlet Hatun), Yıldırım Sultan Bâyezid'le evlenmiştir.

Süli Bey'in yerine Halil Bey'in o lu Nâsıreddin Mehmed Bey geçmiştir. 1443'te 77 yaşında ölünceye kadar 45 yıl saltanat sürmüştür. Kadı Burhâneddin'in kızı Mısır Hatun'la ve Râhato lu Alâeddin Ali Bey'in kızı ile evliydi. Kardeşi Ali Bey'in o lu Hamza Bey, 1436'da ölmüştür.

Mehmed Bey'in yerine büyük o lu Süleyman Bey geçmiştir. 1454'te öldürülmüştür. Kardeşleri 1500'de ölen Elbistan beyi Rüstem Bey (bunun kızı şems Hatun'dur), Dâvûd Bey, 1440 sıralarında genç ölen Feyyaz Bey'dir. 3 de kızkardeşi vardır: Emine Hatun, Çelebi Sultan Mehmed'le evlenmiştir. Bu izdivaçtan Fâtih'in babası II. Sultan Murad do muştur. Di er kızı, Mısır-Suriye Türk-Memlûk ımparatoru Sultan Çakmak'la, öbürü de Memlûk emirlerinden Câne Bey Sûfî ile 1437'de evlenmiştir.

Süleyman Bey'in yerine sırasıyla 4 o lu Melik Arslan, şâh Budak, şehsuvâr ve Alâuddevle Bozkurd Beyler geçmiştir. Süleyman Bey'in di er çocukları 1516'da Osmanlılar'ın Köstendil sancakbeyi iken ölen Abdürrezzak Bey, ısa Bey, Hudâdâd Bey, Yahya Bey, Erduvâne Bey, Selmân Bey, Yûnus Bey, Mo ol Bey'dir. Kızları, Sitti Hatun, 1449'da Edirne'de müstakbel Fâtih Sultan Mehmed'le evlenmiştir; esasen Fâtih'in büyük dayısının kızı olur. 1467'de Edirne'de ölmüş ve birçok hayır eseri yaptırmıştır. şehsuvâr Bey, 1472 A ustosunda Kahire'de ölmüş, yerine ikinci kere kardeşi şâh Budak Bey tahta geçmiştir. şâh Budak Bey, tahttan indirildikten sonra 1492 yıllarında ölmüştür. O ulları 1516'da Memlûkler'in Humus valisi iken öldürülen Zeyneddin Melik Arslan Bey'le 1484'te amcası Bozkurd Bey tarafından gözlerine mil çektirilen şâh Kubâd Bey'dir.

Bozkurd Bey, 12 Haziran 1515'te 87 yaşında ölmüştür. Bu hanedan azasının çok yaşadıkları anlaşılmaktadır. Yerine şehsuvâr Bey'in o lu Ali Bey geçmiştir. Paşa titri ile Osmanlılar'ın Dulkadır denen Maraş beylerbeyisi iken 1522'de o ulları Sarı Arslan, Dîvâne Veled, Üveys Beyler ile beraber öldürülmüştür. Onunla Dulkadıro ulları bitmiştir. Kardeşi Kasım Bey, Osmanlılar'ın Sultânönü yani Eskişehir sancakbeyi idi.

Yavuz'un ana tarafından büyükbabası olan Bozkurd Bey'in çocukları, Kırşehir sancakbeyi olup amcası şâh Budak Bey tarafından 1472'de gözlerine mil çektirilen şâhruh Bey, Hısn-ı Mansûr (Adıyaman) beyi Durak Bey, Osmanlılar'ın Bozok yani Yozgat sancakbeyi olup 1514'te öldürülen Süleyman Bey, 1507'de öldürülen Erduvâne Bey, aynı yıl öldürülen Sarı Kaplan Kasım Bey, Ahmed Bey, şah ismail Safevî'nin talip oldu u Be li Hatun, 1506'da Memlûk emîri Kayıtmerk Bey'le evlenen bir Hatun, nihayet 1469 civarında müstakbel II. Sultan Bâyezid'le evlenip Yavuz Sultan Selim'i do uran ve Trabzon'da Yavuz sancakbeyi iken ölen Ayşe Hatun'dur.şâhruh Bey'in o ulları Mehmed Han, Ali ve Ahmed beylerdir. Mehmed Han Paşa, 1569'da Osmanlı beylerbeyi ve hanedan reisi olarak ölmüştür. Ali Bey de sancakbeyi olup 1536'ya do ru ölmüştür. Ali Bey'in o lu Kara Han Bey, onun da o lu Cafer Bey'dir. Cafer Bey, Çorum sancakbeyi idi; 1600'e do ru Kayseri'de ölmüştür.

Dulkadıro ulları:
1. Dulkadıro lu Zeyneddin Ahmed Karaca Bey (1337-1353)
2. Garseddin Halil Bey (1386-?)
3. şâban Süli Bey (1386-1398 )
4. Nâsıreddin Mehmed Bey (1398-1443)
5. Süleyman Bey (1443-1454)
6. Melik-Arslan Bey (1454-1466)
7. şâh-Budak Bey (1466-1468/1472-1480)
8. şehsuvâr Bey (1468-1472)
9. Alâuddevle Bozkurd Bey (1480-1515)
10. Ali Bey (Paşa) (1515-1522)

Bundan sonra Dulkadırlı toprakları Osmanlıların bir beylerbeyli i oldu (1522).

Dulkadıro ulları başlıca merkezleri Maraş ve Elbistân olmak üzere birçok şehirlerde imâr faaliyetlerinde bulunmuşlardı. Bugün halen onlardan kalmış olan; Elbistan Ulu Câmii, Maraş Ulu Câmii, Maraş Hâtûniye Câmii, Dârende Ulu Câmii, Gaziantep Alâeddevle Câmii, Maraş ıklime Hâtûn Mescidi, Kayseri Hâtûniye Medresesi, Maraş Taş Medrese Künbeti ve Hacı Bektaş Balım Sultan Kümbeti gibi eserler vardır.

Aydınoğlu Gazi Umur Bey
XV. asırda şair Enverî tarafından "Düstûr-Nâme"de hayatı destanlaştırılmış bir şiir diliyle anlatılan Gazi Umur Bey, Türk teşebbüs ve kabiliyetinin mükemmel örneklerinden biridir.ızmir, 1076'da Türkiye devletinin kurucusu Anadolu Fâtihi I. Süleyman şâh tarafından feşedilmişti. Çaka Bey'e verilen ızmir, bu Türk beyinin büyük deniz proje ve teşebbüslerine sahne oldu. Umur Bey, 2,5 asır sonra bu proje ve teşebbüsleri tekrar ele almıştır. Bizans, 1097'de ızmir'i de ıznik ve Batı Anadolu gibi Türkler'den geri aldı. şu halde ızmir'de ilk Türk hâkimiyeti, ancak 21 yıl sürmüştür. ışte Aydıno lu Umur Bey, 1320'de ızmir'i tekrar feşetmiştir. şu suretle 223 yıl daha ızmir, Hıristiyanlarda kalmıştır.

28 ekim 1344'te, bütün Avrupa devletlerinin birlikleri tarafından desteklenen Rodos'taki Saint-Jean şövalyeleri, ızmir'i bastı; Aydıno ulları'nın tersane ve donanmalarını yaktı. Liman, şövalyelerin eline geçti. Fakat yukarı kale, Türkler'in elinde kaldı. Bu suretle şehir, "Müslüman ızmir" ve "Gâvur ızmir" diye ikiye bölündü ve 1403'ün ilk günlerinde Timur'un, şövalyeleri kovmasına kadar tam 59 yıl bu vaziyet devam etti.

Umur Bey, Avrupa siyaset âlemine faal bir şekilde iştirak etti. 1328-29'da, yanında Cüneyd Bey'in babası ıbrahim Bahâdır Bey oldu u halde, Bozca Ada'ya çıktı. 1330'da Gelibolu yarımadasına ayak bastı. 1332'de 75 gemisi ile Semadirek adasını bastı ve Batı Trakya'da Gümülcine'ye asker çıkardı. Gene aynı yıl, 250 parçalık büyük bir donanma ile Adalar, A rıboz ve Yunanistan'a asker çıkardı ve ilk defa Ege denizini do udan batıya geçmiş, Yunan karasında, Attika'ya ayak basmış oldu. 1333'te 170 parça donanma ile Mora'ya çıktı. 1333'te Saruhano lu Süleyman Bey'le müttefiken Yunanistan'a ve Mora'ya sefer yaptı. 1336'da Foça'da ımparator Kantakuzinos'la buluştu. 1338'de tekrar Yunanistan'a ve Ege Adaları'na sefer yaptı. 1339'da Eflâk yani Romanya seferine çıktı ve bu suretle Balkanlar'ın kuzeyine kadar erişti. 1342'de Girit ve Kıbrıs sahillerini vurdu. 1345'te Makedonya'ya asker çıkardı; bu seferde, müttefiki Saruhano lu Süleyman Bey, şehit düştü.

Osmano ulları, Süleyman Paşa ile kardeşi I. Murad, şehit Aydıno lu Umur Bey'le şehit Saruhano lu Süleyman Bey'in izlerini adım adım takip etmişler ve onların teşebbüslerini taçlandırmışlardır. Bulgaristan krallı ı ile başa çıkmaktan âciz kalan Bizans imparatoru ıoannis Kantakuzinos, Umur Bey'den imdat istemişti. Umur Bey, 32 harp gemisi ve 29.000 askerle Avrupa kıt'asına ayak bastı. Dimetoka'yı Bulgarlar'dan alıp müttefiki ımparator'a verdi. Ertesi yıl, 1342'de ımparator, rakibi Paleologoslar'a karşı tekrar Umur Bey'den yardım istedi ve bu suretle Türk hükümdarını, Bizans'ın dahilî işlerine karıştırmış oldu. Aydıno lu, Rumeli'ne geçip ımparator'a istedi i yardımı yaptı. Bunlar, Müslüman Türkler'in Rumeli'ne ilk ayak basışlarını teşkil eder.

1348'de, Gâvur ızmir'i şövalyeler'den geri almak isteyen Umur Bey, kalenin önünde düşman tarafından şehîd edildi. Onun şehâdeti, Rumeli'ndeki projelerini yarıda bıraktı. Bıraktı ı yerden, Osmano lu şehzade Süleyman Paşa devam etmiştir. Daha 1344'te ımparator, tekrar Umur Bey'den yardım istedi i zaman, Aydıno lu, ızmir meslesiyle u raşmakta oldu undan, müttefiki ımparator'a Osmano lu Orhan Gazi'ye baş vurmasını tavsiye etmişti. Donanması Haçlılar tarafından yakıldıktan sonra Umur Bey, komşuları Menteşeo ulları, Saruhano ulları, Karasıo ulları'ndan tedarik edebildi i gemilerle acele yeni bir donanmaya sahip olmuştu. Bu donanmayla Gelibolu yarımadasına çıktı, Vardar vadisini taradı. Bulgar kuvvetlerini yok etti. Batı Anadolu Türk Beylikleri, yani Osmano ulları, Aydıno ulları, Menteşeo ulları, Saruhano ulları ve Karasıo ulları, müttefiken takibine muvaffak oldukları siyaset yüzünden büyük başarı kazanmışlardır. Bunlardan Osmano ulları'nın donanmaları yoktu; ancak 1345'ten sonra Karasıo ulları'nın pek de ehemmiyet arz etmeyen deniz kuvvetlerine sahip oldular. Fakat Aydın ve Menteşe donanmaları çok güçlüydü ve Ege Denizi'ne hâkimdi.

Ankara Savaşı'nda (1402) Osmanlıları ma lûp eden Tîmûr tarafından, ülkelerin kendilerine iade edilen beylikler arasında Aydıno ulları da bulunuyordu. Bu devrede en çok Cüneyd Bey (1405-1426) faaliyetleri ile dikkati çekmektedir. Cüneyd Bey fetret devrinde Osmanlı şehzâdeleri arasında saltanat mücadelelerine katıldı. Onun bu davranışı beyli in sonunu hazırlayan sebeplerden biri oldu. Neticede Osmanlı sultanı II. Murad'ın gönderdi i bir ordu Aydıno ulları Beyli i'ni ortadan kaldırdı (1426).

Aydıno ullarından bazı sanat eserleri, zamanımıza kadar mevcudiyetlerini korumuştur. Bunlardan en önemlileri Mehmed Bey'in yaptırdı ı Birgi'deki Ulu Câmii ile Selçuk'ta 1374'de yapılan ısâ Bey Câmii'dir.

Hamidoğulları Beyliği
Beyli in sınırları içinde E ridir, Uluborlu, Yalvaç, Isparta, Burdur ve Antalya bulunuyordu. Beyli in kurucusu, Feleküddin Dündar Bey'dir ve büyükbabasının adını beyli e vermiştir. Kuruluş yıllarında Anadolu Selçukluları tarafından Bizans sınırına yerleştirildiler. Dündar Bey, hükmü gittikçe zayıflayan anadolu Selçuklularının son zamanlarında, beyli i Göller Bölgesi'nde kurdu (1300) ve Uluborlu'yu merkez yaptı. Sonradan merkezini E ridir'e nakletti. Adı, îmar edildikten sonra Felekâbâd olarak de iştirildi. Dündar Bey, beyli in sınırlarını yavaş yavaş genişleterek Gölhisar, Korkuteli ve Antalya'yı idaresine aldı. Antalya çevresini, kardeşi Yunus Bey'e verdi ve böylece beylik, E ridir ve Antalya (Tekeo ulları) olmak üzere iki kola ayrıldı. Beyli in faal kurucusu Dündar Bey, çevresindeki Anadolu beyliklerinin bir kısmı üzerinde hâkimiyet tesis etti. ılhanlılarla olan ba larını kuvvetlendirmek için, Anadolu'ya gelen Emîr Çoban'a tâbi oldu unu bildirdi (1314). Fakat, daha sonra Emîr Çoban'ın o lu Demirtaş, Anadolu'daki bazı beyleri ortadan kaldırmak için savaşa başladı ve bu arada Dündar Bey'i yakaladı ve öldürdü. Antalya civarını, bu olaya kendisine yardımcı olan Yunusbeyo lu Mahmud'a bıraktı (1324). Dündar Bey'in ölümünden sonra bir süre sessiz kalan o ullarından Hızır Bey ortaya çıktı. Babasından alınan bir kısım yerleri ele geçirdi. Mısır'daki di er o lu ıshak Çelebi, Anadolu'ya gelerek idareyi eline aldı (1328 ). ıshak Bey'in ölümünden sonra yerine kardeşi Mehmed Bey'in o lu Muzafferüddin Mustafa Bey geçti. Mustafa Bey'in ölümüyle de yerini Hüsameddin ılyas Bey aldı. Komşularından Karamano lu Alâüddin Bey'le savaştı. Ma lup olarak, Germiyano lu Süleyman şah'a sı ındı. Sonra da onun yardımıyla, kaybetti i yerleri aldı. Ölümünden sonra beyli in başına o lu Kemalüddin Hüseyin Bey geçti. Karamano ulları'nın saldırılarından yılarak Beyşehir, Seydişehir, Akşehir, Yalvaç ve Karaa aç'ı Osmanlı padişahı Murad Hüdâvendigâr'a seksen bin altına sattı (1374). Kendine de Isparta ve E ridir'i bıraktı. Birinci Kosova Savaşında Osmanlılar'a yardım için o lu Mustafa Bey'le bir ordu gönderdi.

Hamido ullarının Antalya bölgesinde, Yunus Bey'den sonra yerine Mahmud Bey geçti. Mahmud Bey, ılhanlılar'dan Demirtaş Bey'le beraber Mısır'a gitti ve orada hapsedildi (1327). Beyli in idaresini kardeşi, Korkuteli emîri Sinâüddin Hızır Bey eline aldı. Hızır Bey, hasta oldu undan yerine Dadı Bey geçti. Daha sonra idareyi Küçük Mehmed Bey aldı. Kıbrıs kralı Petro'nun işgaline u rayan (1361) Antalya'yı, onbir yıl sonra yeniden ele geçirdi. Mahmud Bey'in ölümünden sonra idareyi Osman Bey eline aldı. Yıldırım Bayezid, Antalya ve Teke ilini aldıktan sonra bölgeyi o lu ısa Çelebi'ye sancak olarak verdi. Ankara Savaşı'ndan (1402) sonra Osman Bey, Antalya ve ıstanos'u (Korkuteli) yeniden geri aldı ve Timur 'un hâkimiyetini tanıdı. Korkuteli'ni beyli in merkezi yaptı. II. Murad Han'ın ilk zamanlarındaki hükümet buhranından faydalanmak isteyen Hamido lu Osman Bey, Karamano lu Mahmed II ile Antalya'yı almak istedi. Bu iş birli ini haber alan Antalya sancakbeyi Hamza Bey, âniden Korkuteli üzerine baskın yaparak Osman Bey'i öldürdü (1493). Bir süre Antalya emîri Yunus Bey'in kölesi Zekeriya'nın elinde kalan Hamido ullarının Antalya kolu da bu tarihte sona erdi.